ӘДЕБИЯТ

«АЛПАМЫС»ТЫ АРДАҚЛАҒАН АҒАЙИН

Алланазар Әбдиев,

Қарақалпақстан Республикасы

халық жазыӯшысы, филология

илимлериниң кандидаты,

журналист, «Алтын қәлем»

халықаралық сыйлығы

лауреаты.

 

«Бақсылар тек халық өтмишиниң сазасы болып қалмай, бүгинги күнниң де қүдиретли ҳаӯазыдур»

Ш.М.Мирзиёев.

 

Бүгингидей ӯақыт та тезлигин асырған ҳәм  қәҳәт болып баратырған бир дәӯирде бундай арқайын дем алып, ойға талыӯ бахты несип еткенинен қуӯанып, автобусқа жайласыӯдан өзимди бос таслап, көзимди жумып қыялға берилемен. Ушқыр қыял жан-жаққа шарқ урады…

Халқымыздың «Жақсының жақсысын айт, нуры тассын» деген ибратлы гәпин ядқа алып айтар болсақ, ҳүрметли Президентимиз Шавкат Мироманович Мирзиёев мәмлекет басшылығын қолға алғаннан баслап-ақ барлық тараӯларды раӯажландырыӯға бағдарланған үлкен көлемли жумысларды әмелге асыра баслады. Ишки, сыртқы сиясатта да түпкиликли өзгерислер жүзеге келди. Ҳәттеки, 2,5 жылда атқарған жумысларының баслы-баслысын айтып өтиӯдиң өзи үлкен бир дәстан. Әдебият, мәденият, көркем өнер, илим, билимлендириӯге ислеген айрықша ғамқорлықларынан бул сала хызметкерлериниң кеӯиллери толған, көтериңки.

Бизиң халықларымыздың мәденият, көркем өнер, музыка, әдебият, тарийхларының тамырлары тереңге кеткен, басқа халықлардан өз алдына миллий өзгешелиги менен айырылып турады. Халқымызда::

«Саз бенен сәӯбетти ялған демеңлер,

Адам Ата биняд болғанда барды» деген қанатлы гәп бар.

Ҳақыйқатында да Жаратыӯшы ийемиз Адам Атаға -ылайдан дөретилген Адамзатқа жанды киргизиӯинде Саз жәрдемге келгени ҳаққындағы әпсанада шынлық жоқ дей алмаймыз. Солай екен, Саз-Адамзаттың жаны-қанына сиңип кеткен ажыралмас бир бөлеги, Адамзат жанының демеӯшисидур.

Түркий халықлар фольклорға бай. Оларда көркем өнердиң жыраӯшылық пенен бақсышылық өнери ертеден раӯажланған. Халқымыздың ҳәр бири, ең қурығанда, қобызды ғыйқылдатып, ямаса дуӯтар-домбыраны  дымбырлатып шертип билген. Сыбызғы, шыңқобыз, сырнай, баламан, най т.б. саз әсбапларынан, қапылғанда биреӯи ҳәр қайсысының қалтасында -жанында жүрген.

Бүгинги күни жыраӯшылықты өз қәлпинде услап киятырған халық—қарақалпақлар. Қобыз әсбабы да тийкарынан қарақалпақ халқында сақланбақта. Қарақалпақларда батырлық жырларын, терме, толғаӯларды атқарыӯшыларды жыраӯ деп атайды. Жыраӯ-жыр деген сөзден шыққан, жыр-эпос (дәстан) деген мәнини билдиреди. Жыраӯ тек қобыз бенен айтады. Н.Дәӯқараев «қытайлар, славянлар, украинлар қобызды ерте заманларда тюрк қәӯимлеринен алған»лығын (Шығармаларының толық жыйнағы. 2-том. 99-бет) В.В. Бартольдтың изертлеӯлерине сүйенип жазады.

Дәстан, жыраӯ, қобыз ядқа түскенде қарақалпақ қобызының пири Қорқыт ата, оның шайтанның қәйтип ислегенде жақсы шығатуғыны жөнинде айтқанын жасырын еситип, сол тийкарда қобызды ислегени бойынша әпсана ядқа оралмай қаларма саған?!

Арғы басымыз Қорқыт ата, Соппаслы Сыпыра жыраӯдан саға алып, Қазтуӯған, Айтуӯар, Досмәмбет, Мүйтен, Асан қайғы, Жийренше шешен, Жийен, Жийемурат жыраӯлардан баслап, кешеги ақырғы жыраӯ болып қала жазлаған Жумабай жыраӯ ҳәм бүгинги Бақберген, Жәнибек, Саламат басқа да көплеген жасларға дейин  көз алдыңнан бирим-бирим өте баслайды. Ҳәтте, «ғыйң-ғыйң» деген жағымлы сести қулағыңда еситиледи… Жыраӯшылықты сақлап киятырған халқыңнан разы боласаң…

Бурынғы ӯақларда жыраӯларымыз дымбырла (ӯ)дан келип шыққан (бизиң пикиримиз) домбыра менен де айтқан. Бирақ домбыра менен жырлаӯ қазақ, өзбек, қырғызлардай қарақалпақлардың арасында бизиң заманымызға шекем сақланбаған.

Қарақалпақ халқында дуӯтар менен майда лирикалық шығармаларды, ашықлық жөниндеги поэмаларды, дәстанларды айтатуғын адамларды «бақсы» дейди. Бир қатар Орта Азия халықлары «бақсы» деп аӯырыӯ адамларды емлейтуғын, қосық айтып, әрӯақ шақырып ойнайтуғын шаманларды (порханларды) айтады.

Бизде бақсылар тек дуӯтар менен айтады. Ямаса керисинше айтсақ, дуӯтар шерткенди бақсы деймиз. Гейпара атақлы бақсылардың қасында гиржекши, баламаншы, дәпши, найшылары да болады.

Дәстанлар—халқымыздың бийбаҳа руӯхый ғәзийнеси. 60 лаған дәстанға ийе қарақалпақ фольклоры сыяқлы өзбек фольклорында да көплеген дәстанлар үлгилери бар болып, әсиресе «Алпамыс», «Күнтуғмыш», «Орзигүл», «Ёдгор», «Хӯрсина», «Ошиқ Ғариб ва Шохсанам» ҳәм «Гӯрӯғли» дүркининдеги 40 тан зыят дәстанлар жүдә атақлы болған. Оларды атқарыӯшылар бақсылар деп аталады. Өзбек халқында да миллий бақсышылық өнери жақсы раӯажланған.

Өзбек фольклор илимин изертлеӯшилер өзбек бақсыларын атқарыӯ ҳәм шертиӯ усылларына бола үш бағдарға бөледи: биринши бағдар, бүгинги Сурхандәрья, Қашқадәрья, Самарқанд ҳәм Наӯайы ӯәлаятларындағы Булынғыр, Нарпай, Нурата, Қорған, Шаҳрисабз, Қамай, Шерабад мектеплери; екинши бағдарға Хорезм дәстаншылық мектеби ҳәм үшинши бағдар Ферғана алабында тарқалған дәстан атқарыӯшылық өнери.

Өзбек бақсышылық өнери дүньяға Эргаш Жуманбүлбил улы, Ислам шайыр, Фазыл Юлдаш улы, Пулкан шайыр, Бала бақсы, Марданқул Авлиёқул улы, Қадир бақсы Раҳимов сыяқлы белгили тулғаларды жетистирип бергени менен ҳәр қанша мақтанса арзыйды.

Өзбекстанда бақсыларды қоллап-қуӯатлаӯ мақсетинде «Өзбекстан халық бақсысы» атағы шөлкемлестирилген. Бул атақты басқа мәмлекетлерде еситпегенбиз.

…Мине усындай бийбаҳа мийрасымызды еле де раӯажландырып, келешекке жеткериӯ бүгинги әӯладтың ҳәм парызы, ҳәм қарызы. Миллий қәдириятларымызды қәстерлеп, асырап-сақлаӯға, оның еле де раӯаж табыӯына айрықша итибар берип киятырған ҳүрметли Президентимиздиң нәзеринен бақсышылық, дәстан атқарыӯшылық өнери де тыс қалмады. Өткен жылдың 1-ноябринде  «Халықаралық бақсышылық көркем өнери фестивалын өткериӯ ҳаққында» ғы жүдә әҳмийетли де тарийхый қарарға имза шекти.

Қарарға муӯапық 2019-жылдың 5—10-апрель күнлери Термиз қаласында ҳәр еки жылда бир мәртебе халықаралық бақсышылық көркем өнери фестивалын өткериӯ белгиленди. Фестивальды ЮНЕСКО шафелиги астында өткериӯ бойынша абыройлы шөлкем бас директорының рәсмий разылық хаты алынған. Байрамның Термизде шөлкемлестирилгениниң, бул шәҳәрдиң таңланғаны да тегиннен емес. Басқа үлкелерге қарағанда Сурхандәрьяда бақсышылық жақсы раӯажланбақта. Дияр өзине тән бақсышылық-дәстаншылық мектеплерине ҳәм усылына, терең тамырларына, бай дәстүрине ийе. Өткен жыллар ишинде wi бақсы «Өзбекстан халық бақсысы» атағына миясар болған болса соның тоғызы сурханлы, және бир сурханлы жас «Ниҳол» ды алған екен…

Автобус бир силкингенде ойым бөлинеди.

…Мине бүгин e-апрель, кешқурын пайыт.

Усы фестивальдың салтанатлы ашылыӯ ҳәм театрластырылған байрам концертине қатнасып қайтыӯ мақсетинде шөлкемлестирилген Қарақалпақстан Республикасының делегациясы минген «Исузи» автобусының Қарақалпақстан Республикасы Жоқарғы Кеңесиниң комитет баслықлары: Д. Қурбаниязов ҳәм А.Дәнияровлар ҳақ жол тилеп узатып салғаннан соң «Жаслар орайы» ның алдынан қозғалғанына да әдеӯир ӯақыт болды. Жигирма адамлық делегация қурамының ҳәр тәреплеме ойланып дүзилгени белгили болып турыпты. Тараӯларды қамтыған. Олар — өз кәсибиниң белгили маманлары, алдыңғылары: белгили илимпаз-оқытыӯшылар: Сапаргүл, Алмагүл, Гүлжамал, музей директоры Гүлбәҳәр, районлық нураный баслығы Турсынбай аға, ҳаял-қызлар комитетиниң баслығы Зульфия, жаслар басшыларынан Бибижан, Зульфия сыйлығының быйылғы жылғы еки лауреаты Сапура менен Сәрбиназ, «Бахыт үйи» басшы-бийкеси Салтанат, жазыӯшы Алланазар ҳәм делегация баслығы республикалық белсенди жигит — Тәжибай Романовлар.

Комитет баслығы Д. Қурбаниязов пенен министр Қ.Турдиевлар 4-апрельдеги Мойнақ ҳәм Нөкис қалаларындағы әҳмийетли мәденият, спорт ҳәм мектепке шекемги билимлендириӯ имаратларының ашылыӯ салтанатларына бола «аӯыл» да қалды. Ал Нөкис қалалық, Шымбай, Беруний районлары ҳәкиминиң орынбасарлары: Еркинбай, Убайхан, Анварлар таярлық жумысларына басшылық етиӯ ушын әллеқашан Термиз шәҳәрине жөнеп кеткен екен.

Нөкис- Термиз арасы жақын емес, биреӯлер 1200 ден кем емес десе, биреӯимиз Бухараға дейин 600, аржағы Қаршыға шекем 200, оннан асып кетсе және 200 бар шығар, сонда бәри мыңның дөгереги, дейди. Деген менен жол қыйыншылығынан қорқып отырған адам жоқ. Ҳәммениң кеӯил-кейпияты бәлент. Себеби тойға, байрамға, фестивальға баратырмыз. Ӯәкиллер жол өнсин, кеӯил көтерейик, деп қосық айтпаға қарайды. Йошлы қызларымыздан: Бибижан, Сапура, Салтанатлар бас болып, басқа да қызлар хош болып автобусты қыздырады. Биз, жигитлер, жасүлкенимиз Турсынбайдан баслап қол шаппатлап, «ҳә, бәрекелласын» берип отырамыз.

«Шымшық сойса да қассап сойсын» деген гәп бар. Сол айтқандай,  «ишимизде ҳақыйқый бақсы турғанда бизлер не алапайға шаӯамыз» деп делегациядан тысқары, фестиваль таңлаӯында қатнасыӯға арнайы шақырылған бала бақсымыз- мектептиң 8-класс оқыӯшысы, пайтахтымыздағы 22-санлы БМКӨМның дуӯтар класы тәрбияланыӯшысы  Камаладдин Бийсенбаевқа  жүзленемиз.  «Даӯысыңды бир көрейик».  «Ҳаӯазыңды бир репетиция қыл», «Қәне, басла бақсым» деп хошамет  етемиз. Ол да наз етип отырмайтуғын, бала болса да былай-былай жүрип, жәмийетшиликке араласып, тиришеленген, уялып турмайтуғын баллардан екен, көп жалындырмай А. Муӯсаевтың «Қарақалпақта» қосығын «Кеңес» намасына жаңғыртқанда ҳәмме уйып тыңладық… Қол шаппатладық. Бала да бәле екен, буннан соң !жинияздың «Бозатаӯ»ын жибердиме де. Автобустың селкилдиси, оның үстине уйқы шақыратуғын қараңғы түн, жаңа мызғып, қалғып баратырған бирең-сараңлар да бир қалқып, уйқылары шайдай ашылып, бирге қосылып кетти. Ҳәмме  толқып, кеӯиллери аспаныӯ-зәминге көтерилди. Қосықтың күши ҳәммени толқытты, сергитти, туӯылған жерге сүйиспеншиликти оятты, кеӯиллерге өмирбағыш нур қуйды.

Уйқы жаман. Оның үстине ертең Термизге барғаннан соң да көсилип жатпайтуғынымыз анық: фестивальды тамашалаӯымыз, я шәҳәрди аралаӯымыз мүмкин. Усыны ойлап басымызды шалқайтып мызғыӯға қараймыз, уйқыға енемиз.

Шала уйықлап, сергек киятырған бизлер тәжирийбели шофер Асан Зийнетовке исенсек те, оның үстине «жәрдемшиси Дәӯлетияр бар ғой, аӯмасар» десекте, автобус жолдың айланбасына келгенде, ямаса ойлы-шуқыр, жаман жолларда силкингенде, әсиресе Газли-Яқшыабад жолындағы 50 кмлик тек жол деген аты бар, ойлы-шуқырлы аралықта тез-тез оянып, «ҳә Асан, шаршама, қалғыма, беккем отырың» деп хошамет айтқанымызды билмей қаламыз. «Кемеге мингенниң жаны бир деген-дә», түнниң бир ӯағында да тоқтатпай айдағаннан соң уйқы елитип кетеме, бизиң жигитлерди, деп сақлық етесең. Яқ, шофёрларымыз уйқыға беккем, дем алып, еки күнлик уйқыға да бәрдаш беретуғынлар қыйлынан екен, «Яғ-аӯ, аға. Уйықламаймыз. Арқайын жата бериң» деп қояды Асаны.

Жәрдемшиси жатады. Солай етип шоферларға уйқыашарға гәп айтыӯға да жарамай он екиден өте бесиктей тербеген автобуста ҳәр қайсымыз гә былай, гә олай қыйсайып уйқылап кеттик.

Оянғанда таң бозарып атып киятырған екен. «Қараӯылбазар — Мүбәрек жолындамыз, Бухарадан өттик», дейди қайжерде киятырғанымызды сорағанға билетуғынларымыз.

Өзбек халқы дийхан, мийнеткеш ғой. Саат азанғы алтылар шамасы болса да жолдың еки тәрепиндеги теп-тегис етип сүрип, айдалып, нәллер егилген атызларда бағман, дийханлар жәӯлан урып, мийнет етпекте. Егинге таярланған атызларында бир кесек болсай-шы: улпадай майда. 660-км де «Бозашы» аӯылы тусындағы теп-тегис, аттың жалындай желкилдеген, орыӯға келген жоңышқа бойы шелли, көк-көңбек, қап-қалың бийдай атызлар көгала көк теңиздей шайқалады.

Жолдың өне бойындағы реңлери қызғыш, қып-қызыл, сары, сыя рең, бир қарыстан үлкен емес лала қызғалдақлардан көзиңди алалмайсаң; сулыӯ, гөззаллығы менен көзиңди, өзиңди бенде қылады.

Манаӯсырап аяғын созып жатқан шәкирти Дәӯлетиярға:

—Жата бермей жолды көр, көзиңди үйрет, – деп тәмби береди Асан әжағасы. Ол да тилалғыш, жақсы жигит, түргелип жолды бақлайды.

Мүбәрекке шекем сарғыш қумлы төбешиклерге даӯыл менен қум  көшип, жолды  баспасын деген нийетте егилген сексеӯиллер де бир тегис өсипти, көздиң жаӯын алады. Нефьтти қайта ислеӯ заводының биналары алыста көзге шалынады.

Қала ишиндеги жолдан өтер екенбиз, атақлы футбол командасы «Машъал»дың стадионы, аяқ кийим фабрикасы, колледж, үлгили жайлар т.б. сулыӯ имаратлар, теплицалар изде қалады. Ериклер әллеқашан гүллерин төгип, тойғын жасыл түске енип, түйнекке отырған.

Жер гөззаллығы алдымызда екен. Қаршы-Термиз жолының басланыӯынан-ақ қызғалдақ, лала, басқа да әлӯан түрли гүллер плантацияларына гезлестик. Ушы-қыйыры жоқ, көзиң жетпейди, жерди тутасы менен қаплаған: мисли жерге гүлли көрпе төсегендей. Көп-көмпек отлы-шөпли далалықларда сеп-семиз, жүнлери жылтыраған тана, өгиз, қашар, сыйырлар көк шалғында маңқыйысып жатып гүйис қайтармақта. Көзи де, өзи де тойған, жуғымлы шөптен. Қойлар төбелер бойлап өреди.  Мийӯе бағлардың ушы-қыйыры жоқ, өтип баратырмыз, жүрип баратырмыз, таӯсылмас сирә. Шеп тәрепимизде бийиклеӯ болып «Афросиёб» тез жүрер поездының жолы көринеди. Арғы тәрепи бийик «көк» таӯлар.

Қашқадәрьяның таӯлы районы Дийханабад үстинен жүрип баратырмыз. Дийханабадтың тас төбеңнен қараған бийик шоққылары қасында күни мененги ойлы-бәлентли төбелеримиз ойнамай қалды.

Таӯдың бир жазықлығында — жолдың тап түбинде дийхан базары бар екен. Быжнаған адам. Таӯ арасында да сонша адам бар екен-аӯ дейсең, исенбейин десең көрип турсаң.

Базардан еки-үш шақырым өтиӯден таӯдың «көке»син көре басладық. Тегислик, жазықлығы жоқ шоққылар бир-бирине ийин тиресип, бизди шығарып салады. Жыралар, сайлар таӯ бетин тилким-тилким етип, айқуш-уйқыш сызықлар салған. Жерде Қуяш қыздырып,  температура wt градус ыссыдан кем болмаса да бийик шыңларда қар аппақ болып төселип жатыр.

Жанбаӯырларда кишигирим 10, 15 үйли аӯыллар көзге шалынады. Адамлар да таӯдың алақандай жери тегис болса, жайпаӯыт болса сол жерге имарат қурып ала берген. Сонлықтан бир жай бәлентте болса, биреӯи пәсте. Аяқ соқпақлар салып алған. Таӯ «топырағы» бир қыйлы емес: ҳәкли, шегелең, қайрақ, қыйыршық таслы, базда темирдей, граниттей қатты таслы таӯлар гезлеседи. Реңи ақ, қызғыш, көгис, қара, сарғыш, … айтып ада қылалмайсаң. :лкенлиги жеңил машина көлеминдей келетуғын  тойғын көк ҳәм қоңыр реңдеги бәламат таслар тәртипсиз шашылған гербишлердей жатады. Таӯ басына жаӯған жаӯын, сел, ериген қар суӯлары сала-сала болып тармақланып қулдырап, ойды қуӯалап, бийиктен түсемен дегенше бир нешшеси бир салаға биригип, тип-тик, терең жыралар пайда еткен. Жыралардан аққан суӯлар жанбаӯырға түсип сайларға қулайды. Сайлардың биригиӯинен жайпаӯыт дәрьяшалар ҳасыл болған. Суӯлары қара қоқшыл, базылары сүти аз қарашай түслес. Терең емес бул дәрьяшалардың қара көкшил, қызғыш суӯлары муздай екенлиги аттан анық. Себеби жоқарыдан жаңа түскен суӯлар қуяш нурына тойынып, жылып үлгермеди.

Сол сайлар, дәрьяшалардың өне бойында адамлар жасайды. Бул аӯыллардың басы менен аяғының арасы 10 кмден кем емес екен: созылып жайласқан. Бир атыз, еки атыз көлеминдеги тегис жер қоймай, ҳәтте жердиң бийик, пәсине қарамай егинлер егип таслаған. Бийдайлары көк-көңбек, самал менен желкилдейди, бир айдан писип те қалар дейсең.

Таӯ үстиндеги теп-тегис, кең, бир тәреплик рәӯан жолдан жүрип киятырмыз. Автобус көп ыңыранады, себеби таӯ арасынан салынған жол болғанлықтан гә бийикке шығып, гә төменге қулдырайсаң.

Байсын таӯы туслары-аӯ, деймен. Көзимди тигип бийик шоққыларға қарасам үстине саӯыт кийип, яғный темир қурсанып алған, бир қолында қылыш, бир қолында қалқан, ийнине садақ асынған, арқасында найзасы, басында дубылғасы жарқыраған батыр тулғалы Алпамыстың Байшубардың белине минип, ат киснетип тикке шапшыған елеси пайда болады. Руӯхларым сизлерге бәрқулла мәдаткар, дегендей сезиледи. Нурлы жүзинен бүгинги өзин әдиӯлеп атырған әӯладынан ырзалығын сезесең.

Жолдың базы жерлериниң еки тәрепи қызтиликтей дым жиңишке, темирден бардер орнатылып, беккемленген болса да, оның арғы тәрепи тип-тик ой, я сай, я шуқырлық. Бурын бундай жолды көрмегенлеримиз сескенемиз.

Ол ҳәм ҳеш гәп екен, базы жоллар бийик шоққылардың ортасынан жарып салынған; тип-тик, қатпарланған қырат-қырат таӯлар төбеңнен қарап, қулап кетердей жүрегиңди музлатады. Усындай бийик таӯларды бузып арасынан айдын жол салған қүдиретли мәмлекетимизге тәсийин қаласаң. Куҳитанг таӯ дизбеклери менен 200 кмдей жүрип, яғный Дийханабад, оннан соң Сурхандәрьяның Байсын таӯларын, Гүзар, Шерабад районларын изде қалдырып, шарӯа Шерабадтың орайына түски екилерде ат басын тиреп, машынға және газ қуйдырдық.

Заправка бийиклеӯде екен; төменде қала алақаныңдағыдай көринеди: ушы-қыйыры жоқ бир, еки қабатлы жайлар, мектеп, бала бақша, колледж, емлеӯхана т.б. мәкемелер биналары.

Жер жәннетлери Шерабад, Музрабат, Ангор, Термиз районларынан өтип баратырмыз. Үлкен теплицалар қурылысын изде қалдырамыз. Барлық жер бағ, егисликлер, көк шөп, гүлзарлықлар. Жерге түскен туқым өрре турады. Бул жерге қуӯрап қалған қырық жыллық қақ жыңғылды тықсаң да өсер дейсең. Ҳаӯасының тазалығын айтпайсаң ба? Биздегидей дузлы шаң жоқ. Өткен жылғы май айындағы аппақ, дузлы даӯыл турып, жамғыр жаӯғанын, шор, кебир жеримизге гүл орнына мал да жемес өскен қарабарақ,  палаты, сораны еслесең тамағыңа бир өксик тиреледи. Бирақ ҳүрметли Президентимиздиң жақында ғана БМШның трибунасында турып Арал машқаласына дүнья жүзиниң дыққатын аӯдарғанын, нәтийжеде халық аралық Траст фонд дүзилиӯине ерискенин, Президентимиздиң өзи Мойнаққа келип, ҳақыйқый аӯҳалды көрип, халқы менен ушырасып, Мойнақты түп-тамырынан өзгертип, абадан шәҳәрге айландырыӯ ислерине кирискенин, 101 кмлик ишимлик суӯ қубырын тартып,… теңиздиң дузлы ултанына сексеӯил егилип, артезиан қудықларынан суӯлар атлығып атырғанын, қалаға амфитеатр, мәденият сарайы, стадион, фабрика, завод, музейлер, көп қабатлы үйлер қурылып атырғанын,… еслеп, экологиялық апатшылық шегинетуғынына исенимиң артады.

1070 кмди басып, саат үшлер шамасында автобусымыз асыраӯшы анамыз-қайнаӯытлап, бурқып, толқып, толып, қара қоңыр болып аққан Әмиӯ дәрьясын кесип өтип, әййемги ҳәм нәӯқыран Термиз шәҳәрине кирип келди. «Улуғбек» мийманханасына орналастық.

5-апрель күни Термиз қаласындағы Көркем өнер сарайының 5—10-апрель күнлери болып өтетуғын «I Халықаралық бақсышылық көркем өнери фестивалы» өтетуғын 32 гектарлық майданда болдық. Бул жерде Сурханның барлық районларынан тартып Өзбекстанның ҳәмме ӯәлаятларына бир-бир аймақтан бөлип берилип, сол жерде көркем өнер дөретиӯшилери өзлериниң миллий қәдириятларының үлгилерин, өнерментшилик, зергерлик, ағаш усталық па, кестешилик, сүӯретшилик,  үй руӯзыгершилик буйымлары көргизбелерин жайып, безеп, өзиниң аймағына тән фольклорлық-этнографиялық өнерлерин көрсетип, қосық айтып, ойнап, тамашалар көрсетпекте.

Қарақалпақстан Республикасына еки үлкен аймақ тийисипти. Онда Республикамыздың байрақлары желбирейди. 12, 8, 6 қанатлық: Шымбайдан еки, НМПИ, ҚМУ, үлкен театр, мектепке шекемги билимлендириӯ министрлиги биреӯден отаӯлар тигилипти. Баӯ-шуӯы, барлық жабыӯлары жабылып қурылған, иши де сәнли етип, қурақ көрпешелер төселип, арша, сабаяқ, сандықтан тартып шапан, бешпент, қураш, дегелей, ақ баслы ер, қамшы, дуӯтар ҳ.б. қыстырылып, ортадағы қурақ дәстурханға миллий тағамлар тартылған, барлық буйым, қурал-сайманлары тақланып, безелген ақ отаӯымызға ҳеш бир отаӯ тең келмейтуғынынан кеӯлимиз әл- аспанда. Аймағымыз ортасындағы жолдың кирер ҳәм шығар жағына ҳасыл таслар менен безетилген ҳәйкелбастан исленген дәрӯазаның жүдә шырайлы шыққанын айтпайсаң ба?

Жыраӯ бизде болған, бизде бар дегенди билдирип орнатылған үлкен 5 метрлик жыраӯлар пири Қорқыт атаның макет-мүсини де көз тартады. Бир-еки жерде қобызымыз, аламойнақ дуӯтарымыз макетлери сән береди. Көп халықларда, әдетте, бақсылар ер адамлар болса, қыз бақсы бизде бар дегендей миллий кийимдеги қыз бақсы мүсининиң гөззал келбетине қарап тоймайсаң.

Шашақлар менен сулыӯ етип әшекөйленген еки  әткөншегимизде тамашагөйлер таласып ушады. Қарақалпақстанда ески қала-қорғанлар көплигиниң дәлили сыпатында «Аязқала»ның үлкен жай көлеминдеги макети қәд көтерген.

Өзимиздиң шебер аспазларымыз таярлаған миллий тағамларымызды, әсиресе жүӯери гүртикти жегенлердиң аӯзынан аӯқаттың татлы дәми өмиринше кетпес.

Бурын «Аралым — дәртим мениң» болса, қудаға шүкир, бүгинлиги «Аралым — бахтым мениң»ге өзгерип киятырмыз. Теңизди толтыра алмасақта ол жерде жасаӯшы халықтың абаданлығы ушын барлық шаралар көрилип, халықта «Мойнақтың — келешеги уллы» деген пикир оянбақта. Аймақта Арал теңизи, қумда шөгип қалған балықшы қайығы, жылым, аӯлар, шарқ урған қуслар, қумдағы сексеӯиллер  ҳ.б.дан ибарат «Мойнақ»  композициясы кимди болса да еглендиреди, толғандырады, ойға талдырады, кеӯлин көтереди. Қәле, нағыслы, сулыӯ сыпаларда отырып дем алып, әтирапқа қарап заӯықлан.

Үлкен, кең сахнада 30-марттан баслап қосықшыларымыз, бақсы, жыраӯларымыз қосық айтып, дәстаннан үзинди, терме, толғаӯлар толғап, ойыншылар ойнап байрамды қыздырмақта. Азаннан қара кешке шекем, түнде де қосық айтып, жырлаған, шерткен бақсы-жыраӯларымыздан: Б.Сырымбетов, Т.Қәллиев, Г.Алламбергенова,  Б.Есемуратов, З.Шәрипова, Е.!кимов, Л.Махамматдинова, Б.Асқарова, У.Орынбаева, Н.Қайыповлар менен бирге белгили, талантлы қосықшыларымыздан: А.Надырова, М.Нуржанова, М.Хожасов,   А.:сенова, Г.Сайтова, Г.Өтепова, А.Асқаров ҳәм тағы басқалар майданды қыздырды. Олардың қосықларына сурханлы тамашагөй апа-ағаларымыздың, жаслардың арнайы келип ойнағанының мениң өзим гүӯасы болғанман.

Сүйриктей сымбатлы, бойшаң гөззал қызларымыз қарақалпақтың мың қыйлы миллий кийимлерин кийип, дефиле (миллий кийимлеримизди таныстырыӯ) көрсеткенде, таӯыстай түрли реңге дөнип, тамашагөйлер алдында салланысып жүргенде, «паҳ, ҳүрмекен, буларда жерде жүрмекен» дейсең.

—Бизиң сән-шәӯкетли безетилген шырайлы, кең 12 қанатлы отаӯымызға, музейимизден апарылған миллий қол өнери буйымларына, үй-руӯзыгершилик затларына,… ашық көп болды. Көрген сурханлы жасы үлкенлер «жаслықта көрген буйымларымыз» деп кеӯиллери елжирейди. Қапылғанда күнине 500 ден аслам фестиваль қатнасыӯшысына  қарақалпақша, өзбекше ҳәм инглис тиллеринде экскурсия өттик. Корея, Япония, Бельгия, Эстония т.б мәмлекет ӯәкиллери де қызығып тамашалар еди. Адамлардың қызығыӯшылығы күшли болды. Ҳәммеси отаӯға ашық болып, үсти-үстине естелик ушын сүӯретлерге түсти.

Мениң өзиме отаӯлардың безелиӯ жуӯапкершилиги тапсырылды. Ҳәммениң де хызметлери уллы болды. Соның ишинде декоратор художниклеримизден Толыбай ҳәм Тимур Шардеметовлардың мийнетлерин айрықша атап өтер едим. Сахнадан баслап аймағымыздағы барлық буйым, естеликлердиң жайластырылып, безелиӯинде олардың дөретиӯшилик хызметлери үлкен болды. Жан күйдирип, тынып-тыншымай ислеген жигитлер, – дейди Қарақалпақстан Республикасы И.В.Савицкий атындағы  мәмлекетлик көркем өнер музейиниң  этнография бөлиминиң аға илимий хызметкери  Айгүл Пирназарова.

Усылай шырайлы етип «Қарақалпақстан» макетин жасаған, көркем өнерин, мәденият, этнография, тарийхын сөйлеткен дөретиӯши топарға, оның басшысы Қарақалпақстан Республикасы Министрлер Кеңеси Баслығының орынбасары М.А.Жумановқа, зәрүр ӯақытта оған жол-жоба, мәсләҳәтлер берип, жумысларды атқарған «мәденият»тың тәжирийбели басшы жигитлеринен: Ғ.Өтемуратов, А.Алланиязов, Ө.Қосымбетов, Ғ.Сайтов, Т.Қәллиев, Б.Есемуратов, Д.Төрениязов, С.Байбосынов, У.Өтегенова, Д.Алламбергенова, ҳәким орынбасарларынан: У.Халилаев, Е.Алланов ҳәм А.Реймбаевлардың хызметлери үлкен болғаны көринип турыпты.

Тәжибай Романов пенен «жақсыны көрмек дәркар» деп басқа ӯәлаятлар аймақларын да айланамыз. Кеӯлимиз йошланады, өзбек халқының буншелли қолы гүл, шебер, өнермент, уста, зергер, ойыншы, қосықшы,… екенлигине тәсийин қаламыз.

Термиз, Сурхан дияры археологиялық естеликлерге, туристлик объектлерге бай. Дүньяға белгили Ҳәким ат-Термизий, Султан Саодат, Иса Термизий комплекcлери,  Фаёзтепа, Кампиртепа сыяқлы муқаддес орынларға шет елли туристлер де көплеп келеди.

Бир мезгил бос ӯақтымыздың барлығынан пайдаланып түсликтен соң Мухаммед Ҳаким ат Термизий зияратханасына жол алдық. 10 гектардан зыят көлемди алып жатқан комплекс музейин тамашалап, көплеген экспонатлар менен таныстық. Мақбара-мавзолейин зияратладық.

Ат Термизий бабамыз тирилигинде пәклениӯ ушын бир шама үңгирде жасаған екен. Баспалдақлар арқалы ишине кирдик. Дуӯа, аятлар оқыттық. Сулыӯ, кең, ҳәр қыйлы реңдеги таслар төселген жоллар бойы гүлзарлық, декоратив, биринен-бири сулыӯ дарақлар, қысы-жазы көк липасқа бүркенген ийне жапырақлы тереклерден көз ала алмайсаң, заӯықланасаң. Қәле, беседкаларда, скамейкаларда отырып, дем ал, әтирапты шолы.

Кешқурын пайызлы, шырайлы «Афруз» ресторанында Өзбекстанның барлық ӯәлаятларынан келген ҳәм Қарақалпақстан Республикасынан барған делегация ағзалары ҳүрметине ӯәлаят ҳәкими атынан дәстурхан жайылып, йошлы концерт қойып берилди. Сурхан мәликасы – Хосила Рахимова ҳ.б.лар қосық айтып қыздырып, мийманлар кеӯлин көтерди.

Сыйлы мийманлар тәрепинен жақсы тилеклер айтылды. Фестивальдың ең шырайлы, ең үлкен отаӯын тиккен Нөкис мәмлекетлик педагогикалық институтының ректоры Байрам Өтемуратов пенен бизлердиң изимизше «Каптива»да жетип барған, сөйлегенде алдына адам салмайтуғын шешен ағамыз Шарап Уснатдинов сөзди дәсте-дәсте, пәтте-пәттелеп, екшеп, қапылғанда жүз сөзден ибарат еки-үш мәни-мазмунлы гәплери менен  Қарақалпақстанның фестивальға қуӯанышлы сәлемнамасын жеткерди.

6-апрель күни азанда Термизге 29-март күни жетип келген, Қарақалпақстанның миллий өзлигин көрсетиӯши дөретиӯши ҳәм техник хызметкерлер менен салтанатлы ашылыӯ мәресимине қатнасатуғын бизлер менен бәримизди қосқанда жүзден аслам адамды жиберип, «аӯыл»да тыныш жата алмаған Жоқарғы Кеңестиң комитет баслығы Даӯыт Қалбаевич Қурбаниязов Нөкистеги салтанатлы ашылыӯларда қатнасып бола сала өзиниң жеке жеңил машинасында мийманханаға жетип келди. Түни менен дем алмай, мың километрди басып өткен оның жанына тәсаддық айтасаң.

Термиз қаласы Халықаралық фестивальға пухта таярланған. Шәҳәр байрамға сай панно, баннерлер менен безетилген. Бақсылар сүӯретлери. Абаданластырыӯ ислери жүргизилген. Көшелерде гүллер өседи. Қала шырайлы, зейниңди ашады.

Термиз халықаралық аэропорты қайтадан оңланып, 400 жолаӯшыға хызмет көрсетиӯши жаңа терминал заманагөй усылда қурып питкерилген. «Алпамыс» естелиги жетилистирилген ҳалда Көркем өнер сарайы бинасы жанына орнатылған. Заманагөй мийманхана,  шаңарақлық мийманханалар, ресторан, кафелер мийманларға жоқары дәрежеде хызмет етиӯге таяр ҳалға келтирилген. Қонақлар ушын жаңа автобуслар ҳәм жеңил автомашиналар ажыратылған. 63 шофёр, 123 гид-экскурсовод, 70 мийманхана хызметкери ҳәм аспазлар қайта таярлықтан өткен. 250 официант, 68 аспаз, 70 техник хызметкери хызметке шай етилген. С.Термизий атындағы ӯәлаят мәлимлеме-китапханасында халық аралық фестивальды сәӯлелендириӯши баспасөз орайы шөлкемлестирилген. Шет еллик мийманларға хызмет көрсетиӯ ушын Термиз мәмлекетлик университетиниң шет тиллер филологиясы факультетиниң оқытыӯшы ҳәм студентлеринен 100 (90 ы инглис ҳәм 90 ы немис тилинде) аӯдармашы таярланған.

Өткен жылы қалада бақсылар көркем өнер мектеби ашылып ҳәм басқа да БМКӨМлерде 900 ден аслам жас бақсы шеберлик сабақларын өтпекте екен.

Фестивальға бағышлап 20 қолы гүл шебер тәрепинен дүньядағы ең үлкен сузана тигилди: оның узынлығы 25, ени 6 метр, аӯырлығы – 60 кг. 14 кг жипек ислетилген. Гүлли, математикалық өлшем тийкарында сызылып, әлӯан таӯарларға жипек сабақ пенен тигилген сузананы тигиншилер y күнде таярлап үлгерипти.

Фестивальда  журтымыз ҳәм шет еллик бақсылардың жеке шығыӯлары, бақсы-шайыр, ақын, жыраӯ ҳәм де фольклор жәмәәтлериниң халықаралық таңлаӯы, сейиллер болады. Китаплар көргизбелери, миллий саз әсбаплары, ҳәм липаслар, өнерментшилик өнимлери, көркем ҳәм ҳүжжетли фильмлер, фотосүӯретлер көрсетиледи. Термиз мәмлекетлик университетинде «Жәҳән цивализациясында бақсышылық өнериниң орны» темасында халықаралық илимий-теориялық конференция өткериӯ белгиленген.

Өзбек, инглис ҳәм рус тиллеринде үлкедеги 37 туристлик орынлар бойынша буклетлер, бақсышылық бойынша илимий китаплар ҳәм Термиздиң туристлик картасы дүзилген.

Бир неше тарийхый китаплар, «Шерали», «Олтин қобоқ», «Малла савдогар» дәстанлары, бақсылар Шадман Хужамбердиевтиң «Куйла, Сурхондарё думбираси», Шаберди Балтаевтың ҳәм Абдиназар Паяновтың китаплары ҳәм «Алпомиш» дәстанының «Өзбекстан халық бақсысы» А.Паянов дөреткен сурханша варианты биринши рет бир мың дана етип басылып шығарылған. Дәстан тексти 14 мың 230 қатар екен. «Дәстанның бул сурхан варианты, бизиң қарақалпақта «Алпамыс»тың  10 нан аслам варианты бар болса, соның атақлы Қурбанбай жыраӯ Тәжибаев варианты менен тең екен,» деймен ишимнен, А.Кәримов жазып алған Қурбанбай жыраӯ вариантының көлеми де qr мың қосық қатарынан зыятлаӯ екенлигин ядқа алып. Буннан алдын сурханлы Хошбақ бақсының варианты 1999 ҳәм 2014-жыллары алым Таштемир Турдиевтың жазып алыӯында жәрияланған екен.  Өзбекстан Жазыӯшылар аӯқамы «Өзбекистон бахшилари» китап-альбомын таярлаған. Қулласы, халықаралық фестивальға мәмлекетимиз ҳәм Сурхандәрья халқы жақсы таярлықлар көрген.

Келип турып кәсиплеслерди көрип, ҳармасын айтайын, ҳал-жағдайын сорайын деп «Матбуот үйи» не қайрылдым. Бир қанша редакциялар жайласқан төрт қабатлы, орайлық көшениң биринде жайласқан имарат заманагөй тәризде капитал оңлаӯдан өткен тап-таза, сулыӯ шырайлы болып яр дегеннен көзге тасланады. Қалың айналы есиги жақынлаӯымыз мәттал «Хош келдиңиз, кириңиз» дегендей өзи автомат тәризде ашылып, биз термизли шайыр, Низамий атындағы педагогикалық институты Термиз филиалының бөлим баслығы Хайдар Тӯраев пенен ишке қәдем бастық. Нәӯбетшиге хабарласып, 4-қабаттағы Өзбекстан мәлимлеме ҳәм ғалаба коммуникациялар  министрлигиниң Сурхандәрья басқармасы баслығының кабинетине көтерилдик.

Баслық Салоҳиддин Норқобилов пенен танысып, гүрриңлесип отырдық.

—Газеталарымыз жақсы, мазмунлы, сапалы шығып турыпты. Бас газетамыз «Сурхон тонги» ҳәптеге еки рет 15900 нусқада таралмақта. Еки-үш жыллықта бул газета 70 мыңға дейин көтерилип, районлық газеталарымыздың нусқасы 15 мыңнан асып кеткен еди.

Қарар шыққаннан баслап бақсышылық фестивалын үзликсиз үгит-нәсиятлап киятырмыз,—дейди ол қолымызға столындағы жақын арада басылған бир топ ҳәр қыйлы газеталарды усынып атырып. «СТ» газетасының 4-апрель күнги санын қолға аламан. Баслық айтқандай, ҳақыйқатында да фестивальға көп материаллар арналыпты. Сол сан «Халықаралық бақсышылық өнери фестивалы еллерди еллерге, кеӯиллерди кеӯиллерге  байлаӯшы алтын көпирдур» деген ибратлы гәп пенен ашылыпты. Редакторлығым тутып тиражға көз жуӯыртаман: «Ангор ёғдуси» А-2 форматында 5003 нусқада, «Сариосиё» А-5 форматта 5003 нусқада, «Сурхон ёшлари» А-3 форматта 8 бет болып 1500 нусқада басылыпты. Редакторы бизиң ески танысымыз болған Норқувват ағамыздың «Маънавият гулшани» жәмийетлик-сиясий, руӯхый-ағартыӯшылық газетасының (бизиң «Устаз жолы» бағдарындағы) жағдайы төменлеӯ екен: 22-март саны 617 дана болып басылыпты.

Сурхандәрьялы шайырлар фестивальға қосықлар тоқыйды:

«Алёр айтган, алп йигитлар бириман,

Чин дӯстларнинг ичидаги сириман.

Об кетайин қӯнғиротнинг элига,

Қувват берсин Бойчиборнинг белига,» деп жырлайды Алиёр Ражабов («СТ»газетасы, 2019-жыл, 4-апрель).

Газеталардан фестивальдың ең жас қатнасыӯшысын билип аламыз. Ол – Музрабатлық Ғолибжон Орибов. 2013-жыл 29-сентябрьде туӯылған бақсы баламыз ҳәзир 5 жастан жаңа өтти. Термиз бақсылар мектебиниң 1-класында оқыйды. Устазы Мухаммед бақсы Эшбоев екен.

Өзбекстан «Миллий тикланиш» демократиялық партиясының Қарақалпақстан бөлими баслығы Тәжибай Романовтың келгенин еситип, партияның ӯәлаятлық кеңесиниң баслығы Сайдулла Абдураимов хабар алады.

— Хош келдиңиз!—дейди ол қуӯанып.  —Шәҳәрди қыдыртайын. Қәлең, үйге апарып мийман етемен.

«Алпомиш» дәстанының сувенир китабын Сайдулла Тәжибай досты-кәсиплесине саӯға етеди. Шырайлы шыққан бул китапты ҳәр ким де сыйлағанына ғана беретуғынын түсинип турамыз. Сайдулла өзимиздей мәрт, ақ көкирек жигит екен, китап түӯе, мүмкин болса, бизлерге жүрегин бере қоймақшы.

Миннетдаршылық билдирип:

— Бизлерден де бир естелик болсын, қарақалпақлар бас кийимди әзизлеген халық, сизиң де басыңыз аман болсын! — деп өзимиздиң тақыяны кийгиземиз. Соның менен бирге мениң авторлығымдағы китаплардан саӯға еттик. Бул арзымас зийнетимизге термизли достымыз-инимиз мәс болып қалды.

6-апрель күни кешқурын саӯлатлы Көркем өнер сарайы майданындағы амфитеатрда халықаралық бақсышылық өнери фестивалының салтанатлы ашылыӯ мәресими басланды. Ҳүрметли Президентимиз қутлықлаӯ сөз сөйледи.

Бул фестивальға 74мәмлекеттен 160 тан аслам ӯәкиллер қатнасып отырғанын атап өтип, ҳүрметли де рәсмий мийманлардың бир қаншасының исмлерин тилге алып, терең миннетдаршылығын билдирди. Ел басшымыз өзбек бақсылары қатарында бизиң  атақлы Есемурат жыраӯдың, бүгинги бақсылардан Гүлнара Алламбергенова менен Ғайратдин Өтемуратовтың, илимпаз Жалғас Хошниязовтың исмлерин атап өтип, «бақсышылық өнериниң Сурхан менен бирге Қарақалпақстан Республикасында, Қашқадәрья, Самарқанд, Жиззақ, Хорезм ӯәлаятларында күшли раӯажланғанын» айтқанда мақтаныш сезимлерине бөлендик.

Фестивальдың салтанатлы ашылыӯына бағышланған театрластырылған концерт бағдарламасы басланды.

Сахна артында өзине тән декорацияда бой тиклеген Куҳитанг таӯлары шыңынан сыбызғы сеслери тарап, бизди өтмишке — «Алпамыс» дөреген дәӯирлерге қайтарады.

«Қоблан» — қыпшақ, «Мәспатша» — кенегес, «Ер Қосай—ноғай қәӯимлериниң дәстаны, яғный 1-рет сол қәӯимлер арасында дөреген болса, «Алпамыс» қоңырат қәӯиминиң бел дәстаны есапланады. Сурхандәрьяда көшпели өзбектиң тийкарынан қоңырат қәӯимине тийисли руӯлары жасайды. Журналист Қурбан Жӯраназаров: «Манбаларда қайд этилишича, олтой, қозоқ, қорақалпоқ, ӯғиз, бошқирд халқлари орасида ҳәм «Алпомиш» нинг қирқдан ортиқ варианти мавжуд. Аммо бадиий ва ғоявий баркамоллиги жиҳатидан улардан биронтаси ӯзимизнинг қӯнғирот талқини билан баҳс бойлаша олмайды» деп сурхан вариантына жоқары баҳа береди («Сурхон тонги», 2019-жыл, 4-апрель «Маънавий хазина» мақаласынан). Сондай ол «Алпамыс»ты сурханлы бақсылардан Фозил Йулдаш уғли, қумқорғонлық Зулхумор бақсы, Чорша, Хушбоқ, бақсылар, аға-ини Қора ҳәм Чори бақсылар да жырлағанын атап өтеди. «Достонда тилга олинган аксарият жуғрофий жой ва уруғларнинг номлари, урф-одатлар ҳозир ҳам сақланиб қолған. Тили ҳам ҳамоҳанг», дейди.

Алпомиш: «Мени билсанг, қӯнғиротларнинг оғаси, бошимда бор эди зардан жиғаси, Ез бӯлса, яйловим Аму ёқаси, мен бӯламан Бойсун-Қӯнғирот тӯраси» деген (сол мақаладан). Сонлықтанда олар (қоңыратлар) «Алпамыс»ты сүйип жырлайды ҳәм тыңлайды. Буны «Сурхон тонги» хабаршысы Холмухаммад Тоғаймурадовтың: «Халқимиз учун севимли бӯлган «Алпомиш» достонини, шубҳасиз, дунё адабиётининг нодир дурдонаси сифатида эьтироф этиш мумкин» деген гәпи де тастыйықлайды.

Мине усындай халқымыздың дүрдана мийрасы болған «Алпамыс» дәстаны фестивальдың тийкарғы өзеги болды десек асыра айтқан болмаспыз.

Концерт бағдарламасында да «Алпамыс» дәстаны тийкарында исленген композиция негизги орынды ийеледи.

Бул салтанатлы ашылыӯ концертинде талантлы, жас қарақалпақ бақсы-жыраӯларымыздан: Е.Акимов, У.Орынбаева, З.Нуратдинов, Д.Нуратдинова, Г.Муратбаева, М.Төребековлер ҳәм академиялық театрымыздың балет артистлери және бир сүйикли дәстанымыз «Қырық қыз» тийкарында таярлаған сахналық көриниси менен қатнасып, тамашагөйлердиң алғысларына миясар болды.  Бул салтанатты пүткил жәмийетшилик телевизор арқалы қызығыӯшылық пенен тамашалады, соның ишинде қарақалпақлардың бул «Қырық қыз» бенен шығыӯын да жыллы күтип алды, деп ойлаймыз. Сахналастырыӯда балетмейстер Султан Дүйсенбаевтың хызметлери уллы болды.

Үлкен концертте дөретиӯшилик топарымыздың табыслы қатнасқаны менен қутлықлаӯ ҳәм хошласыӯ мақсетинде концерттен соң өз үйимиздей болып қалған «Аймақ»қа қарай асықтық.

Келсек олар бизди және бир қуӯаныш пенен қарсы алды: Президентимиз бизлердиң алдымызда ғана аймақты аралап, өз миннетдаршылығын билдирипти. Бақсылардың қосықларын тыңлапты, «Ҳә, халайық, Аралға суӯ келди!» деп дүньяға жар салған бақсы бала Камаладдинимиздиң ҳаӯазы ҳәммеге қуӯаныш бағышлады, «Мойнақ» композициясын тамашалапты, жыраӯ Бақберген менен қол алысып көрисип, оның бир шуӯмақ жырын тыңлапты. Отаӯға бас суғыпты. Әсиресе «Қарақалпақ фольклоры» китабының 100 томлығы менен қызықсынып, көрип, халқымызға қайыл қалып, ҳәмме қарақалпақстанлықларға өзиниң ырзалығын билдирипти.

—Онда нешше айлардан берги жуӯырып-жортыӯлар, мийнетлериңиз қайтқан екен, —деп бизлер де оларды қутлықлаймыз. Естеликке суӯретлерге, видеоларға түсемиз. Қарақалпақстан телевидениеси режиссёры Айбек Төреев сәӯбетлер ала баслайды.

Аймақта қуӯаныш, шады-ғуррамлық түни менен даӯам етеди. Бизлер, делегация, олар менен ӯақтынша жыллы хошласып, алдағы таңлаӯларда табыслар яр болыӯын тилеймиз, қыймай хошласамыз. Жақсы тилеклеримизди билдиремиз. «Әӯмет, табыслар яр болып, таңлаӯда жеңип, абырой менен қайтқайсыз» дегенимде басқалар менен бирге, әсиресе Гүлнара бақсының исенип, ҳақ көкиреги менен «әӯмийин» деп еки қолы менен бетин сыйпағаны дыққатқа илинеди.

Кешки аӯқатқа «Бегайым» кафесине келемиз. Үш күн бойы үш мезгил аӯқатланған жеримиз көзимизге ысық болып қалған. Бизлерге жуӯапкер етип бекитилген ҳәкимият хызметкери Фарҳад пенен де туӯысқандай болып қалғанбыз. Ол да «келип турың» деп қалады.

Делегация өз миссиясын орынлады. Т.Романовтың басшылығында тәртипли түрде, бийжөн ҳәрекетлерсиз фестиваль тамашаларын көрдик, салтанатлы ашылыӯға қатнастық. Сонлықтанда ҳәмме енди өз үйине, өз жумысына асықпақта еди. «Қайтар болсаң зымыра» деген, деп күндиз жақсылап тынығып алған Асанға қарасақ ол да ушпаға қанаты болмай тур екен.

Солай етип түни менен 7-апрельге ярым саат қалғанда Термиз шәҳәринен аӯылға қарай жол алдық.

Анамыз Әмиӯ менен, Сурхан ели менен ӯақытша хошласамыз: «Биз еле келемиз, себеби, бир дәрьядан суӯ ишкен халықлармыз; бизди Әмиӯдәрья байланыстырып тур, «Алпамыс» байланыстырып турыпты, Қоңыраттан табысамыз, миллий кестешилик, үрп-әдетлеримиз байланыстырады, бақсышылық, жыраӯшылық өнеримиз, саз әсбабымыз—дуӯтар жақынластырады, дәстанларымыздың бирдейлиги бирлестиреди, ең тийкарғысы тилимиз, динимиз, кеӯлимиз жақынластырады. Солай екен биз еле келемиз,» деп ҳәр қыйлы шырақлар жарығында күндизгиден де шырай ашқан Термизге қол былғаймыз.

Термизге 21 саатта барған автобусымыз аӯылға қайтарсын тез зыңғыды ма дең, аман-саӯ qi сааттайда «Жаслар орайы» қасына келип түсирди.

Келип болып та Сурхан тәрепке қулақ түремиз…

7-апрель күни «Жәҳән цивилизациясында бақсышылық өнериниң орны» атамасындағы илимий-теориялық конференцияға Аяпберген Алланиязов пенен қатнасқан бақсы Лола Махамматдинова сол жерде өзиниң жақсы көрген қосығын айтып, қатнасыӯшылар нәзерине илинипти. Ал атақлы комик актёрымыз ҳәм бақсы Өмирбай Қосымбетов туӯрыдан-туӯры алынған телесәӯбетке қатнасыпты. Ол жерде Қарақалпақстанда бақсы-жыраӯшылық өнерлерине қызығыӯшылық күшли екенлигин, үлкен байрамларда кешке қарай бақсы-жыраӯлар қур дүзеп, халықтың кеӯлин хошлайтуғынлығын айтып өтипти. Усы жерде оған атақлы Шаберди бақсы Балтаев қосық пенен гәп атқан екен, Өмирбай да төкпе шайыр -бақсы емес пе, ол да жырды төгип салған.

Фестивальда өткерилген таңлаӯлардан хабар бермек болсақ, халықаралық фестиваль шеңберинде бир қатар таңлаӯлар да өткерилиӯи белгиленген екен. Солардың бири мәмлекетимиз бақсы-жыраӯларының арасында шөлкемлестирилген ишки таңлаӯ болып, оған бизиң қарақалпақтан бир неше талантлы бақсы-жыраӯлар қатнасты. 87 бақсы ҳәм жыраӯ қатнасқан таңлаӯда республикамыз ӯәкиллери үш орынды жеңип алып, жоқары нәтийже көрсетиӯге ерисипти. Ата-бабаларымыздың бақсы-жыраӯлар екенлигин ис жүзинде дәлиллеӯге миясар болды:

Ерисбай бақсы Асқаров бақсылар жөнелисинде биринши орынды жеңип алған ҳәм фестивальдың дипломына, 5 миллион сумлық ақшалай сыйлығына ийе болды.

Бақсы Мухаммед Төребеков сыйлы үшинши орын, диплом ҳәм e миллион сумды, ал жыраӯлар арасындағы таңлаӯда «Ниҳол» сыйлығының лауреаты, жыраӯ Саламат Аяпов екинши орын, диплом ҳәм 4 миллион сумды қолға киргизген.

Сондай-ақ, бақсыларымыздан: М.Аекеев, Л.Махамматдинова ҳәм Б.Асқаровалар да өзлериниң зор лапызға ийе бақсылар екенликлерин көрсете алды ҳәм ылайықлы сыйлықланып қайтты.

Фестивальдың халықаралық таңлаӯына қатнасқан сазенде Ғайрат Өтемуратов ҳәм жыраӯ Бақберген Сырымбетовлар менен бирге сыңғырлаған жағымлы ҳаӯазға ийе әжайып бақсымыз Гүлнара Алламбергенованың сынақтан табыслы өткенин, төрешилер оның талантын мойынлап, қарындасымызды абыройлы халықаралық таңлаӯдың сыйлы үшинши орнына ылайық көргенин еситип шадлыққа бөлендик.  Бақсы-шайыр, ақын ҳәм жыраӯлар, фольклор топарларының халықаралық бул таңлаӯында 20 мәмлекеттиң 57 ӯәкили өз шеберликлерин көрсеткенин есапқа алсақ, әлбетте, Гүлнара бақсымыздың нәтийжесиниң дыққатқа ылайық екенлигин тән аламыз. Солай етип оған фестивальдың үшинши дәрежели дипломы, статуэткасы ҳәм 2 мың 500 АҚШ доллары муғдарындағы ақшалай сыйлығы тапсырылды.

Ал бизиң Камаладдин Бийсенбаевымыз да сыйлықтан бос қалмай «Ҳүрмет жарлық» ҳәм 500 мың сумлық сертификатқа миясар болыпты.

Бул қуӯанышлы хабарларды еситип төбемиз көкке жетип қалды. Қарақалпақлар — әзелден бақсы-жыраӯ халық. Дуӯтарының пөпегине бүлбил қондырған бақсы, сазенде-гөйенде, саҳра бүлбиллери екенлигин және бир рет дүньяға жар салғанынан масайрадық. Келешекте бақсы-жыраӯларымызға, соның ишинде Гүлнарамызға халықаралық таңлаӯда Гран-приди қолға киргизген қазақ ақыны Улжан Байбосынованың, ең кеминде биринши орынды жеңип алғанлар Абдиназар Паяновтың (Өзбекстан), Кервен Евбосаровтың (Түркменстан), 2 орынға мүнәсип табылғанлар Байбулдин Илгам (Россия) ҳәм Ашиқ Али ҳәм Ашиқ Шамиралардың (Азербайжан) жолын берсин деп жақсы нийет етип отырмыз.

Усы жерде we-март күни Жас тамашагөйлер театрында фестивалға қатнасыӯшы қарақалпақстанлы дөретиӯшилик топарды көзден өткериӯге жыйналғанымыз, олардың лапызларын еситкенимиз, буннан соң ел ақсақалы Қәллибек Камаловтың шын жүрегинен ықласланып пәтия бергенин еслейсең. Бабаларымыз «Алтын алма дуӯа ал, дуӯа алтын емес пе» деген ғой, бәлким дуӯалар ӯәжип болып, бақсы, жыраӯларымызға қосымша қанат бағышлаған, йош, илҳәм берген болса не әжеп!

Биз келешек әӯладты миллий мийрасларға сүйиспеншилик руӯхында тәрбиялаӯда, олардың санасында Ӯатан сүйиӯшиликти, патриотизмди оятыӯда бақсышылық, жыраӯшылық өнерлериниң де үлкен әҳмийетке ийе екенлигине және бир мәртебе әмин болдық. Биз бул тараӯларға дыққат бөлинип, көп жумыслар әмелге асып атырғанынан хабардармыз. Нөкис мәденият мектебинде бақсылар да, жыраӯлар да таярланбақта. Нәтийжеде жас бақсыларымыз көбеймекте. Ғ.Өтемуратов, Т.Қәллиев, Б.Сырымбетов ҳәм басқалардың мийнетлери арқасында көплеген дәстанларымыз атқарылып, магнит таспаларына жазылып алынбақта. Әлбетте, бул өнерди еле де жетилистириӯимиз зәрүр. Усы мақсетте Қарақалпақстан Республикасында бақсышылық ҳәм жыраӯшылық көркем өнери мектебин шөлкемлестириӯ, барлық қала ҳәм районлардағы көркем өнер мектеплеринен бақсышылық, жыраӯшылық  ҳәм қыссаханлық жөнелислери бойынша дөгереклер ашыӯ керек, деген пикирге келемиз.

Үлкен фольклор-этнографиялық байрам, тамашабап, сейил сыпатында өткерилген бақсы, жыраӯлар фестивалының биринши қәдеми қутлы болды. Ҳәр еки жылда өткерилетуғын бул фестивальға жыраӯ, бақсы, қыссахан, басқа да өз көркем өнерлерин көрсетемен деген республикамыз талантлары усы бастан таярланып, гезектеги фестивальда буннан да жоқары табысларды қолға киргизеди деп беккем исенип қаламыз.