«ГҮЛАЙЫМ»

Қарақалпақ халқы көп әсирлик тарийхына ийе болып, ол әдебият, көркем өнердиң барлық тараӯларында — сүӯретлеӯ өнери, архитектура, театр, кино, әсиресе, музыка мәденияты да кең раӯажланған. Ата-бабаларымыздың мийрасы аӯыз-еки дөретпе тийкарында халықтың турмысында ушырасатуғын ӯақыяларға байланыслы салт-дәстүр жырларында, дәстанларында пайда болып, халық ишинен шыққан атқарыіӯшылар, жыраӯ ҳәм бақсылар тәрепинен бизлерге шекем жетип келип, музыка мәдениятында биринши үлгилери раӯажлана баслайды.
XX әсирдиң биринши ярымында илимпазлар тәрепинен халық қосықлары, жыраӯ менен бақсылардың репертуарлары изертленип, түр өзгешеликлери пайда болған болса, екинши ярымында композиторлар дөретиӯшилигинде халық намалары кең қолланылып, әпиӯайы романстан баслап, музыкалы драма, опера, балет сыяқлы ири жанрлар да пайда болды.
Қарақалпақ көркем өнери ҳәм мәденияты тараӯында және бир үлкен тарийхый ӯақыя жүз берди. Усы жылдың 30-сентябрь күни Бердақ атындағы Қарақалпақ мәмлекетлик академиялық музыкалы театрында Қарақалпақ халық дәстаны тийкарында жазылған «Гүлайым» операсының премьерасы болып өтти.
Оған республикамыздың белгили жәмийетлик, әдебият, мәденият, илим ғайраткерлери, ҒХҚ хызметкерлери ҳәм кең жәмийетшилик ӯәкиллери қатнасты.
Музыкасын Өзбекстан ҳәм Қарақалпақстан көркем өнер ғайраткери, мәмлекетлик сыйлықлардың лауреаты, устаз композитор Н.Мухаммеддинов жазған «Гүлайым» операсының либреттосы Қарақалпақстан халық шайыры Г.Матьякубоваға тийисли. Опера либреттосының мәсләҳәтшиси филология илимлериниң докторы, профессор К.Алламбергенов.
Опера «Қырық қыз» дәстаны тийкарында, Қурбанбай жыраӯ Генжебай улынан жазып алынған варианты бойынша дөретиледи. Ол 3 акт, 11 көринистен ибарат.
Ӯақыя XIV әсирдиң ақыры XV әсирдиң басларында Түркистан топырағында болып өткен. Аллаярдың қызы Гүлайым өзиниң 40 қызы менен Түркистаннан Суртайшаны қуӯып шығарыӯды режелестиреди. Қызын саӯаш майданына жибергиси келмеген Аллаяр бул режеден бас кешиӯин сорайды, бирақ қайсар Гүлайым әкесин көндирип, саӯаш майданына жол алады. Қаратаӯға жетип келген ӯақтында хорезмли батыр жигит Арыслан менен танысып Суртайшаға бирге ҳүжим жасайды. Узақ даӯам еткен саӯаштан соң Гүлайым ҳәм оның қызлары жеңиске ериседи т.б. Опера Түркистанда тынышлық ҳүким сүрип, Арыслан менен Гүлайымның бахытлы өмир сүриӯи менен тамамланады.
Композитор операда бурын болмаған жыраӯ ҳәм бақсышылықтан да утымлы пайдаланған. Сондай-ақ, барлық операларда ушырасатуғын дуэт, трио, хор, ария, аяқ ойынлар да бар.
Опера увертюра менен басланады. Ҳәр бир қаҳарманға өзине тән минезлеме менен лейт темалар берилген. «Дем бермес», «Қыз Минайым», «Ийгалай» сыяқлы Қарақалпақ халық намалары композитор тәрепинен жүдә орынлы қолланылған. Соның менен бир ӯақытта автор операның мазмуны дәстаннан алынғанлығы себепли жыраӯдың дәстан жырлап берип атырғанындай етип 1- көринисте «Толқын» намасына:
Бурынғы өткен заманда,
Ата журты Түркистанда,
Қарақалпақ елинде,
Аллаярдай бий болады,
Жигитлери мәрт палӯан,
Айдан арыӯ Гүлайым,
Хызметине сай болды, — деп атқарады.
Жыраӯларымыз 6-көринисте «Толғаӯ» намасын, 10-көринисте «Шаңқай» намасын жырлайды.
9-көринисте Гүлайым ҳәм оның қызлары жеңиске ериседи. Жеңис тойында бақсы тәрепинен «Ийгалай» намасына қарақалпақ халық қосығы Қаражан бақсы жолы менен атқарылады. Изинше «Қыз Минайым» намасына балет сахналастырылған.
Операда бақсы «Ала мойнақ» дуӯтарын шертеди, яғный симфониялық оркестр менен ала мойнақ дуӯтарының үнлесиӯи, жыраӯдың өз атқарыӯ жолы менен көрсетилиӯи композитордың үлкен жетискенлиги болып табылады. Опера жанры түр өзгешеликлерине ийе болғанындай, бул операны «Этно опера» деп атасақ асыра айтқан болмаймыз. Себеби, әсирлер даӯамында жыраӯ ҳәм бақсының нама жазыӯына түсип, академиялық жөнелис пенен миллий музыка жөнелисиниң биригиӯи, симфониялық оркестр менен бирге атқарыӯы және бир жаңалық.
«Гүлайым» операсы саҳнаға қойылып үлкен табысқа ерисиӯинде, әлбетте, дөретиӯши жәмәәттиң мийнетлери уллы. Олардан: шығарманың музыкалық жақтан басшысы ҳәм дирижёры, Қарақалпақстан халық артисти А.Абдуллаева, саҳналастырыӯшы режиссёрлар: Қарақалпақстанға хызмет көрсеткен көркем өнер ғайраткерлери: Б.Баймурзаев, Б.Өтебаев ҳәм талантлы жас режиссёр М.:сеновлар. Дирижёрлар: Өзбекстан ҳәм Қарақалпақстан көркем өнер ғайраткери Қ.Заретдинов, Б.Отарбаев, хормейстер — А.Төлепова, концертмейстер — Ю.Атаджанова, балетмейстерлер — Өзбекстан халық артисти А.Шарипов, Қарақалпақстанға хызмет көрсеткен артист С.Дүйсенбаевлар, художник — Т.Шардеметов, сондай-ақ, операны атқарып шыққан бас қаҳарманлар — Қарақалпақстанға хызмет көрсеткен артист Д.Хожабергенов (Аллаяр), М.Жийемуратова (Гүлайым), Э.Айтниязова (Сәрбиназ), С.Шерманов (Суртайшы), И.Мухаммедияров (Арыслан), А.Юсупова (Ақсулыӯ), Б.Абыллаев (Қулымбет), Н.Мухаммедияров (Надыр шах), Б.Сырымбетов, С.Аяпов (жыраӯ), Н.Қыдырниязов, М.Бекполатов (бақсы) ҳәм т.б. атап өтсек болады.
Премьерадан соң Қарақалпақстан Республикасы Жоқарғы Кеңеси Баслығының орынбасары А.Ҳамраев, Өзбекстан композиторлары ҳәм мелодистлери аӯқамының баслығы, Өзбекстан халық артисти Р.Абдуллаев, «Гүлайым» операсының авторы, Өзбекстан ҳәм Қарақалпақстан көркем өнер ғайраткери Нажимаддин Мухаммеддинов, либретто авторы Қарақалпақстан халық шайыры Гүлистан Матьякубова, Өзбекстан халық артисти Г.Закирова ҳәм басқалар шығып сөйлеп, жыйналғанларды республикамыздың мәденияты менен көркем өнериндеги тарийхый ӯақыя-үшинши қарақалпақ миллий операсы «Гүлайым» ның туӯылыӯы менен қызғын қутлықлап, жәмәәтке табыслар тиледи.
— Шынында да, бул операның дөретилиӯи үлкен тарийхый ӯақыя. Әсиресе, оркестр менен бақсы-жыраӯлардың үйлесиӯи, қаҳарманлардың, роль атқарыӯшылардың арияларды мәремине жеткерип атқарыӯы мени таңландырды. Операда барлық нәрсе бирин-бири толықтырып турды. Декорациялар, сахна ҳәркетлери бәри-бәри профессионал дәрежеде. Мен қарақалпақ мәденияты ҳәм көркем өнериниң жоқары шыңға көтерилиӯи менен қутлықлайман, — дейди Зулфия атындағы мәмлекетлик сыйлықтың лауреаты, композитор Айдын Абдуллаева.
Гүлмәрьям КАМАЛОВА,
музыка изертлеӯшиси
Сүӯретлерин түсирген:
М.Ҳабибуллаев

Пікір үстеу

Э-пошта мекенжайыңыз жарияланбайды. Міндетті өрістер * таңбаланған